12 Olimpos tanrısı hangileridir? Bu tanrıların Roma mitolojisindeki isimleri nelerdir? Anne babaları kimdir? Her birinin tanrısal özellikleri ve sembolleri nelerdir?
Yunan mitolojisine şekil veren ve ana hatlarının oluşmasını sağlayan birçok tanrı ve tanrıça vardır. Bazı tanrılar tanrı ile titan birleşmesinden doğarken, bazıları ise bir tanrı ile insanın birleşmesinden ortaya çıkmıştır.
12 Olimpos Tanrısı, Yunan mitolojisinde Tanrıların Evi olarak kabul edilen Olimpos Dağı’nda yaşadığına inanılan, evrenin düzenini, doğayı ve insan yaşamını yöneten en güçlü tanrı ve tanrıçalardır. Bu tanrılar ve tanrıçalar; güç, adalet, savaş, bereket, aşk, akıl ve kader gibi kavramların ilahi temsilcileri olarak görülmüştür.
Zeus’un babası Kronos’tan, annesi Rhea’nın yardımıyla kurtulmasının ardından kardeşleri, kendi çocukları ve diğer tanrı–tanrıçaların soyundan gelen bazı ilahi varlıklar Olimpos’ta yaşamaya başlamıştır. Olimpos’un 12 Tanrısı olarak adlandırılan bu tanrı ve tanrıçalar, Yunan mitolojisinin en güçlü ilahları arasında yer alır. Zeus ve Poseidon ile birlikte dünyayı paylaşan Hades ise yer altı dünyasını almış; bu nedenle Olimpos’ta değil, yer altında yaşamıştır.
Heybetli yüzü ve simgesel betimlemesiyle Zeus, Olimpos’un en güçlü tanrısı ve ilahi düzenin koruyucusu olarak tasvir edilir.
Tabii bu durum Roma için de çok farklı değildir. Roma, Helen topraklarını ele geçirdikten sonra tanrılarını ve tanrıçalarını benimsemiş; ancak onları kendi kültürüne uyarlayarak çoğunlukla yalnızca isimlerini değiştirmiştir.
Bu tanrı ve tanrıçalar Olimpos’ta yaşarken onlara hizmet eden, tanrısal içki olan ambrosiayı sunan Hebe; onları eğlendiren Musalar ve Kharitler de Olimpos’ta bulunurdu. Ayrıca kapıları açıp kapatan Horalar, Zeus’un adalet danışmanı Themis ve insanların kaderini belirleyen Moiralar (Klotho, Lakheis, Atropos) da Olimpos’ta yaşayan ilahi varlıklar arasındaydı.
Bu yazımızda Olimpos’un 12 Büyük Tanrısını, Roma mitolojisindeki karşılıklarıyla birlikte ele alacağız. Aynı zamanda bu tanrı ve tanrıçaların anne–babalarının kimler olduğu, hangi alanları temsil ettikleri ve en bilinen sembollerinin neler olduğu konularına da kısaca değineceğiz.
Olimposlu 12 Tanrı ve Tanrıça
Yunan mitolojisindeki 12 Olimpos tanrısının Roma mitolojisindeki karşılıklarını, görev alanlarını, soy ilişkilerini ve sembollerini bir arada gösteren özet tablo.
12 Olimposlu Tanrı ve Tanrıça
1. Zeus
Antalya Müzesi koleksiyonunda yer alan bu Zeus heykeli, Olimpos’un en güçlü tanrısının klasik dönem sanatındaki idealize edilmiş tasvirini yansıtır.
Tanrıların Kralı olarak adlandırılan Zeus, babası Kronos’u yenip ortadan kaldırdıktan sonra kardeşlerini de kurtarmış ve kainatta bu tanrıların egemenliğinin başlamasını sağlamıştır. Tanrılar arasında en güçlü olan olarak kabul edilen Zeus, çapkınlıklarıyla da ün salmıştır. Roma mitolojisinde Jüpiter olarak geçer. Sembolleri ise taht, şimşek ve kartaldır.
2. Poseidon
Roma’nın en simgesel yapılarından biri olan Trevi Çeşmesi, denizlerin tanrısı Neptün’ün gücünü ve suyun yaşam veren yönünü betimleyen görkemli bir sanat eseridir.
Zeus, Kronos’u yendikten sonra kardeşlerini de kurtarmış ve bunlardan Poseidon denizlerin tanrısı olmuştur. Denizler Poseidon’un egemenliğindedir ve aynı zamanda depremin de tanrısı olarak bilinir. Roma mitolojisinde Neptün olarak adlandırılan Poseidon’un sembolleri trident (üç uçlu yaba), deniz ve attır.
3. Hera
Kronos’un çocuklarından ve Zeus’un kardeşi olan Hera, aile ve evliliğin tanrıçasıdır. Zeus’un da eşi olan Hera mitolojik hikayelerde Zeus’un diğer ilişkilerinden olan çocuklarına karşı öfke ve kıskançlıklarıyla konu olur. Herakles bunların arasında en bilinenlerden birisidir. Zeus’un ilk eşi olarak bahsedilse de bazı kaynaklarda son eşi olduğu da söylenir. Roma mitolojisinde Juno olarak adlandırılır. İnek gözlü olarak da adlandırılan Hera’nın sembolerinden bazıları ise inek, tavuskuşu, nar, taçtır.
4. Demeter
Demeter ve simgesi başağın yer aldığı bu gümüş sikke, M.Ö. 330–290 yıllarına tarihlenmekte olup bereket ve tarım tanrıçasının antik dünyadaki önemini yansıtır. (Matera, İtalya)
Kronos ve Rhea’nın çocuklarından Zeus’un kurtardığı kardeşi güzel saçlı Demeter hasat, bereket tanrıçası olarak bilinir. Roma mitolojisinde Ceres olarak anılan tanrıçanın sembolü ise buğday başağıdır. Zeus ile Demeter’in beraberliğinden olan kızları Persephone’nin Hades tarafından yer altı dünyasına kaçırılması ve akabinde gelişen olaylar Demeter’in konu edildiği en bilinen mitostur.
5. Athena
Miğferi, kalkanı ve kararlı duruşuyla Athena, Yunan mitolojisinde akıl, strateji ve bilinçli savaşın tanrıçası olarak tasvir edilir.
Babası Zeus, annesi ise akıl ve bilgelik anlamına gelen Okeanos’un kızı Metis olan Athena’nın doğumu normal doğumlara nazaran daha farklıdır. Akıl, bilgelik ve savaş tanrıçası olarak bilinen Athena babası Zeus’un kafasından doğar. Hatta silahlı bir savaşçı olarak elinde kargısı ile doğduğu söylenir. Poseidon ile girdiği bir yarışmada zeytin ağacını yaratan Athena, Medusa’yı da lanetleyen tanrıçadır. Roma mitolojisinde Minerva olarak anılan tanrıçanın en önemli sembolleri baykuş, kalkan ve Medusa başıdır.
6. Apollon
Antik heykel sanatında ideal erkek formuyla betimlenen Apollon, Yunan mitolojisinde ışığın, biliciliğin, müziğin ve sanatın tanrısı olarak önemli bir yere sahiptir.
İkiz tanrılardan olan Apollon, Zeus ve titan Leto’nun oğlu ve Güneşin, ışığın, biliciliğin tanrısıdır. Aynı zamanda müzik ve sanatın da tanrısı olan Apollon mitolojide özellikle bilicilik mevzusunun geçtiği her yerde karşımıza çıkar. Anadolulu olarak bilinen tanrılardan birisi olan Apollon’dan özellikle Likya bölgesi ile beraber çok bahsedilir. Antik Çağın en önemli iki bilicilik merkezinden birisi olan da Didim Apollon Tapınağı’dır. Mitolojide adı en çok geçen tanrılardan birisi olan Apollon, Roma’da Apollo adıyla bilinir. Sembolleri ise güneş, yılan ve lirdir. Apollon ≠ Helios: Güneş tanrısıyla özdeşleşmesi özellikle geç dönemdir; Apollo’nun çekirdek alanları ışık, kehanet, müzik, şifadır.
7. Artemis
Efes kültüne özgü bu Artemis betimi, tanrıçanın avcı kimliğinden çok bereket, doğurganlık ve Anadolu Ana Tanrıça geleneğiyle olan güçlü bağını yansıtır.
Apollon’un ikiz kardeşi olan Artemis, Anadolu’nun köklerinde yer alan Ana Tanrıça kültünün devamı olarak da bilinir. Ana Tanrıça, Artemis ve Meryem Ana üçlüsü özellikle Efes’te birbirinin devamı niteliğindedir. Antik Çağın yedi harikasından birisi olan Efes Artemis Tapınağı olduğunu da hatırlatmış olalım. Kardeşi Apollon ile beraber Troya Savaşı’nda Troyalıların yanında saf tutan Artemis, Roma mitolojisinde Diana olarak bilinir. Ay ve av tanrıçası olan Artemis’in en bilinen sembolleri ise geyik ve yaydır.
8. Ares
Savaşın yıkıcı ve kontrolsüz yüzünü temsil eden Ares, mitolojik anlatılarda çoğu zaman kaosun ve şiddetin simgesi olarak resmedilir. – Troya Savaşı'nda Athena Ares'i yaralıyor. Jacques-Louis David (1748–1825)
Zeus ve Hera’nın çocuğu olan Ares savaş tanrısıdır. Yunan mitolojisinde çok sevilen bir tanrıça olmasa da Roma’da oldukça önemli bir tanrı olmuştur. Roma mitolojisinde Mars olarak adlandırılan tanrı, Afrodit ile olan yasak aşkının Hephaistos tarafından ortaya çıkarılmasıyla da bilinir. Olimposlu diğer tanrıların bile savaşçı tutumundan dolayı çok hoşlanmadığı Ares’in sembolleri ise kalkan, domuz ve mızraktır.
9. Afrodit
Side Müzesi’nde sergilenen Afrodit’in Doğumu sahnesini betimleyen bu kabartma, aşk ve güzellik tanrıçasının deniz köpüğünden doğuşuna atıfta bulunan mitolojik anlatımı yansıtır.
Güzelliğin ve aşkın tanrıçası Afrodit’in doğumu diğer tanrılardan oldukça farklıdır. Kronos’un babası olan Uranos’un hayalarını Gaia’nın verdiği tırpanla keser ve denize atar. Bunun sonucu denizde çıkan beyaz köpüklerden Kıbrıs kıyılarında Afrodit doğar. Oklarıyla herkesi birbirine aşık eden tanrı Eros’un da annesidir kimi kaynaklara göre. Roma’nın Venüs’ü olarak bilinen bu güzeller güzeli tanrıçanın sembolleri arasında gül, ayna ve güvercini sıklıkla görebilirsiniz.
10. Hephaistos
Hephaistos’un, eşi Afrodit ile savaş tanrısı Ares’in yasak ilişkisini ortaya çıkardığı bu sahne, Olimpos’taki en bilinen ihanet öykülerinden birini betimler. Fotoğraf: collections.louvre.frenark53355cl010063935
Zeus ile Hera’nın bir diğer oğlu olan Hephaistos’un, sadece Hera tarafından kendiliğinden doğurulduğu da söylenir. Buna sebep olarak ise Zeus’un Athena’yı başından kendisi doğurmasını kıskanması gösterilir. Olimpos’un topal ve çirkin tanrısı olarak bilinen hor görülse de her türlü madeni işlemesiyle herkesi kıskandıracak güzellik ve işçilikte eşyalar yapar. Demir ustası olan bu zanaat tanrısı, birçok tanrı, tanrıça ve kahraman için silah ve zırh yapmıştır. Olimpos’taki zıtlığın en çarpıcı örneklerinden birisi de güzeller güzeli Afrodit ile topal ve çirkin olan bu tanrının evlenmesidir. Romalıların Vulcan olarak adlandırdığı Hephaistos’un sembolleri ise çekiç ve yanardağdır.
11. Hermes
Farklı dönemlere ait bu Hermes heykelleri, tanrıların habercisi olarak bilinen Hermes’in hız, hareket ve yolculukla ilişkilendirilen kimliğini yansıtır. (Soldaki Antalya Müzesi, sağdaki Side Müzesi)
Gezginlerin yoldaşı, tüccarların dostu, hırsızların kralı ve Zeus’un habercisi Hermes, Zeus ve Maia’nın oğludur. Başrolde olduğu mitolojik hikayeler pek yoktur ama yardımcı oyuncu olarak birçok hikayede adını duyabilirsiniz. Roma’nın Mercury olarak adlandırdığı Hermes tanrıların en hızlısıdır. Kendisinin hızlı bir şekilde uçmasını da sağlayan kanatlı sandaletler ve kaplumbağa en önemli sembolleridir. Hız ve kaplumbağanın bir arada olması da ayrı bir tezat denebilir.
12. Hestia
Olimpos’un en sakin tanrıçası Hestia, kutsal ateş etrafında betimlenen bu sahnede aileyi, evi ve toplumsal düzenin temelini simgeler. Ressam: Alessandro Marchesini
Ocağın, ailenin tanrıçası olan Hestia, Kronos ve Rhea’nın ilk kızı ve Zeus’un kardeşlerinden birisidir. Hayatı boyunca evlenmeyen ve Zeus’tan da bunun sözünü alan Hestia, açıkçası çok medyatik bir tanrıça değil ama her evde mutlaka kendisinin adı geçer, tapınılırdı. Ocak ve ailenin toplumun temeli olduğunu düşünecek olursak her yerde olması gayet doğal. Olimposlu tanrılardan biri olmasına rağmen, bu kargaşa ortamında çok yaşamak istemez; bir süre sonra oradan ayrılır ve yerine de Dionysos’un geçtiği söylenir. Roma’da Vesta olarak adlandırılan tanrıçanın sembolleri ise ateş ve evdir.
Hestia’nın Yerine Dionysos
Şarap, eğlence ve esrime tanrısı Dionysos, Yunan mitolojisinde Olimpos’un yabancı tanrısı olarak kabul edilir; üzüm salkımıyla betimlenen bu heykeller onun bereket, coşku ve ritüel dünyasıyla olan bağını yansıtır.
Yunan mitolojisinin ve dolayısıyla Olimpos’un yabancı tanrısı olan Dionysos’un babası Zeus, annesi ise Kadmos’un kızı Semele’dir. Bir ölümlü olan Semele’nin Zeus tarafından yıldırımla öldürülmesiyle Dionysos karnından alınır ve Zeus’un baldırına yerleştirilir ve orada doğar. Zeus doğal olarak çocuğunu kurtarmış olur. Şarap ve eğlence tanrısı olan Dionysos, Hestia’nın ardından Olimpos’ta yaşamaya başladığı söylenir. İnanç anlamında oldukça farklı bir durum ortaya çıkaran Dionysos’a ait olan tapınakları genelde tiyatroların yakınında olduğunu görebilirsiniz. Roma’da Bacchus olan adlandırlan tanrının sembolleri üzüm ve egzotik hayvanlardır.
12 Olimpos Tanrısı, Yunan mitolojisinin yalnızca ilahi figürleri değil; Antik Çağ insanının evreni, doğayı ve insan ilişkilerini anlamlandırma biçiminin yansımalarıdır. Bu tanrılar, Roma mitolojisinde farklı isimlerle varlıklarını sürdürmüş; ancak temsil ettikleri güçler, semboller ve mitolojik roller büyük ölçüde korunmuştur. Günümüzde hala sanat, edebiyat ve popüler kültürde yaşamaya devam eden Olimposlu tanrılar ve tanrıçalar, antik dünyanın düşünce yapısını anlamak için eşsiz bir anahtar sunar.
